KAVRAMALAR ve KAVRAMA ÇEŞİTLERİ

  • 17 Kasım 2016
  • 3.563 kez görüntülendi.
KAVRAMALAR ve KAVRAMA ÇEŞİTLERİ

KAVRAMALAR

Makine elemanları denilince akla gelen parçalardan biri de kavramalardır. Bu yayınımızı kavramalar, kavramaların kullanıldığı yerler ve kavramaların çeşitleri konularına ayırdık.

Kavrama nedir ? : Kavramalar ,aynı eksen üzerindeki milleri birbirine sıkı, hareketli, esnek veya çözülebilir şekilde kuvvet ve hareket iletimine aracılık yapan, milleri birleştiren makine elemanlarıdır.

Kavramaların kullanıldığı yerler 

Motor mili durdurulmadan diğer milin istenildiği anda durdurulması, döndürülmesi kavramalı birleşmeler vasıtası ile olur. kavramaların en çok kullanıldığı alanlar ise taşıtlarda debriyaj vasıtası ile arka tekerlek hareketlerinin durdurulması ve kavratılmasıdır.

kavramaların kullanıldığı yerler debriyaj

Motorlu taşıtlarda kullanılan bir debriyaj kavramasının pedal ile kontrolü. Bu kavrama normalde yay kuvveti ile bağlanmış bir kavramadır. Sürücü pedala basarak çözülmeyi gerçekleştirir. Burada, pedal kuvvetini azaltmak için hidrolik silindirler kullanılmıştır

 

Döndüreni durdurmadan ve dönüş yönünü değiştirmeden uygun bir kombinasyonla döndürülene enerji akışını kesmek, ya da dönüş yönünü değiştirmek. Bu tür sistemlere genel olarak tornistan mekanizmaları denir.

Tek döndüren eleman (örnek olarak tek dizel motoru) ile sistemin birbirinden farklı bölümlerine hareket iletmek, istenildiğinde kesmek. (Örnek olarak hareket edebilen, döner kuleli kepçeli vinçler)

Kavramaların dengeli çalışması önemlidir. Dengesiz çalışması halinde mil uçlarını bozarlar. Randımansız çalışırlar.

kavramanın kullanıldığı yerler manuel vites

Yukarıdaki şekilde  manuel vites transmisyon sisteminde kavramanın kullanılışı verilmektedir. Daha detaylı anlatım için aşağıdaki videoyu izleyiniz .

Kavramalar, Standart mil çaplarına uygun ölçüde hazır bulunabilir. Kavramaların kullanıldığı yerler değişiklik gösterse de milden mile hareket iletiminin söz konusu  olduğu her yerde kavramaları görebiliriz dersek yanlış olmaz.

Kavramaların özellikleri 

Çözülebilen-bağlanabilen kavramalarla frenler arasında temel prensip olarak bir fark yoktur. Kavramalar ile iki farklı bölümü aynı hıza getirmek amaçlanırken frenlerde dönen tarafı dönmeyen tarafın hızına getirmek yani durdurmak istenir. Birçok fren ve kavrama arasında büyük benzerlik vardır

Kavramaların sınıflandırılması

Kavramaların sınıflandırılması aşağıdaki gibi yapılabilir:

 Yapısına göre kavrama çeşitleri

  1. Sıkı kavramalar
    1.  Bilezikli kavramalar
    2.  Kovanlı kavramalar
    3.  çanaklı (manşonlu) kavrama
    4. Flanşlı kavrama
    5. Sellers kavraması
    6. Alın kavraması
    7. Hidrolik ok kavraması
  2. Hareketli kavramalar
    1. Genleşmeli kavramalar
    2. Oldham kavrama
    3. Kardan kavraması
    4. Mafsallı kavrama
  3. Esnek kavramalar
    1. Periflex kavrama
    2. Elastik bilezikli kavrama
    3. Bibby kavraması
    4. Voith Mourer  kavraması
    5. Serbest elastik ara parçalı kavrama
  4. çözülebilir kavramalar
    1. Lamelli kavrama
    2. Hidrolik lamelli kavrama
    3. Sürtünmeli kavrama
    4. Tırnaklı kavrama
    5. Pnömatik lamelli kavrama
    6. Pnomatik sürtünmeli kavrama
    7. Hidrodinamik kavrama
    8. Otomatik kavrama
    9. Elektromagnetik kavrama

Kumanda tipine göre kavrama çeşitleri

  1. Mekanik kumandalı kavramalar
  2. Hidrolik kumandalı kavramalar
  3. Pnömatik kumandalı kavramalar
  4. Elektromanyetik kumandalı kavramalar

Kavrama çeşitleri

kavramaları genel olarak yapısına göre  ve kumanda tipine göre ayrı ayrı çeşitlendirebiliriz.

Yapısına göre kavrama çeşitleri

1- Sıkı kavrama çeşitleri

Bir milden diğer bir mile hareket iletirken çözülmeyen kavramalardır.

1- a Bilezikli kavrama

kavramaların çeşitleri bilezikli kavrama

Dış kısımları konik iki yarım kovan biçiminde olup, miller uç uca getirilerek birleştirilir. Bu iki yarım kovanı tutmak için kovanların dışına iki taraftan bilezikler geçirilerek kavrama sıkılmış olur. Takılıp sökülmeleri kolay olduğu için yaygın kullanılır. Nemli yerlerde tercih edilir.

1-b Kovanlı kavrama:

kavramaların çeşitleri kovanlı kavrama

Kama yuvası açılmış iki mil uç uca getirilerek üzerine kovan ge çirilir. Burunlu eğimli kamalar çakılarak sabitleştirilir. İki taraftan koruyucu saç parçalan takılır. 

1-c çanaklı (manşonlu) kavrama:

kavramaların sınıflandırılması ve çeşitleri manşonlu

çanak biçimli iki parçadan yapılan manşonlu kavrama da denilen bu tür kavramada miller uç uca getirilerek manşonlar takılır. Civata ve somunlarla sıkılır. Kazalan önlemek için çevresine yuvarlak saç geçirilir. 

1- d  Flanşlı kavramalar:

kavrama çeşitleri flanşlı kavrama 3d

 

çevresinde civata delikleri bulunan plâka biçimindeki flanşlar, sıcak olarak veya hidrolik geçme ile mil uçlarına takılırlar. Flanşlar arasına merkezleme amacıyla iki parçalı bilezikler yerleştirilerek civata ve somunlarla sıkma işlemi yapılır. Sızdırmazlığın önemli olduğu yerlerde araya contalar takılır. 

1-e Sellers kavraması:

kavramaların çeşitleri sellers kavraması

Bu çeşit kavramada iki konik kovan, bir silindirin içinde üç uzun civata ile çektirilerek miller uç uça getirilir. Civatalar kovanların ve silindirin içinden geçtikleri için kavrama parçaları dönmesi engellenir.

Sellers kavramada koniklik 1 : 10 ila 1 : 20 dir.

1-f. Alın kavraması:

kavrama çeşitleri alın kavraması teknik resmi

Kavrama parçalarının alın kısımlarına vida dişine benzer dişler açılarak içi boş millerin kavratılmasmda kullanılır. Kavrama parçaları birbirine yaklaştırılarak kavramalar kenetlenir.

1-g. Hidrolik – ok kavraması:

kavrama çeşitleri hidrolik ok kavraması

Hidrolik sıkma yöntemleriyle yapılan bu kavramada önce millerin dış çapma, dış kısmı konik (1) gömlek geçirilir. Sonra (2) numaralı kovan geçirilerek (3) somun vidalanır. Daha sonra (4) pompaları vasıtası ile kovan ile gömlek arasına vizkozitesi 3 Engler olan sıvı yağ 50°C de basılır. Sıvı yağ kavramanın ucundan çıkınca (5) nolu pompadan (6) bölmesine yağ gönderilir. Gönderilen yağın basıncı ile itilen kovan, gömleğin konik yüzeyine sıkıştırılmaya çalışılır.

2 – Hareketli kavrama çeşitleri

2-a. Genleşmeli kavrama:

kavrama çeşitleri genleşmeli kavrama

Bazı durumlarda miller ısı etkisinde çalışırlar. Isınan mil ekseni boyunca 1 m boyda 100 °C de 1,1 mm uzayacağından genleşmeli kavrama çeşidi ile buna müsaade edilir. Parmak biçimindeki girinti ve çıkıntılı olarak yapılan bu kavramada uzama payı bırakılır. 

2-b. Oldham kavraması:

makine elemanları kavrama çeşitleri oldham kavrama coupling kavrama çeşitleri- oldham kavrama

 

Miller arasında bir açıklık söz konusu olduğu zamanlarda kullanılır. iki kavrama parçası arasına birbirine dik açıda tırnaklı disk parçası yerleştirilerek bu açıklık giderilir. 

2-c. Kardan kavraması:

kavramaların çeşitleri kardan kavramalar

 

Millerin bir açı altında hareket etmeleri gerektiği durumlarda (örneğin taşıtların şaft mili uçlarında) kullanılır.

kavrama çeşitleri kardan kavrama

Bu açı 5°-7° civarındadır. Kardan kavraması iki çatal göbek ve bir de artı biçiminde istavrozdan meydana gelir. Mil uçlarına takılan çatal göbekler, istavroz aracılığı ile birbirine bağlanırlar. 

kavramaların çeşitleri kardan kavrama animasyon kavrama çeşitleri – kardan kavrama animasyon

makine animasyonları kardan kavrama

kardan kavramanın çalışma sistemi yukarıdaki animasyon resimlerde ifade edilmiştir.

 

makine elemanları kardan kavrama animasyon gif Kardan kavramanın yapısı ise yukarıda görünen animasyonda biraz daha anlaşılır gözükmektedir.

kardan kavramanın yapısı 3d kavramaların çeşitleri – kardan kavrama montajı hakkında bilgi resmi

2-d. Mafsallı kavrama:

Kardan kavramalarının 5°-7° gibi sınırlı açılarda hareket etmesi nedeniyle, daha büyük açılarda ve değişmeyen açılarda hareket istendiği anlarda mafsallı kavramalar kullanılır. Makaralar, dişli çarklar… vb. gibi elemanlar kullanılabilir.

kavramaların çeşitleri mafsallı kavrama makine elemanları kavramalar mafsallı kavrama
Mafsallı kavramanın bilyalar zinciri ile dizilişi

Mafsallı kavramada açısal hareket.

Mafsallı kavramalarda iki mil (a) açısı ile çalıştığında sabit hız düzlemi (bilyalar) a/2 kadar durumda çalışabilmektedir.

3- Esnek kavrama çeşitleri 

Makineler çalışırken çeşitli darbe ve vuruntulara, sistemdeki mon taj hatalarına karşı esnekliği sağlamak maksadı ile düşünülen esnek kavramalar, esnek gereçlerden (deri, yay, lastik..) yapılarak hareket leri düzenli iletmeye yararlar. Bunlar:

3-a. Periflex kavraması:

makine elemanları kavramalar periflex kavrama

Teknolojide geniş kullanma alanı bulunan bu kavramalar, bezli kauçuktan yapılan bir çember, bilezikler yardımı ile flanşlara bağlanır.

makine elemanları kavrama çeşitleri esnek periflex teknik resim kavramaların çeşitleri periflex kavraması kesit gösterimBu kavramalarla genel olarak 8 mm boyuna, 5 mm enine 3-5° civarında da açısal hareketler emniyetle karşılanır.

kavramalar nerelerde kullanılır periflex kavrama kesit

Üzerine gelebilen momentleri elastik oluşlar medeniyle fevkalade karşılarlar. Merkezleme güçlüğü çekilen yerlerde lamelli veya elektromagnetik kavramalarla beraber kullanıldığında iyi sonuç verir.

3-b. Elastik bilezikli kavrama :

Millerin ucuna takılan flanşların deliklerine elastik bilezikler yerleştirilerek iki flanş, civata, perno gibi elemanlarla birbirine çektirilerek bağlanır. Millere gelen dik ve eksenel kuvvetleri, vuruntu ve darbeleri yok etmeye elverişlidirler.

3-c. Bibby kavraması:

makine elemanları kavrama çeşitleri elastik bibby

İki milin ucuna kama ile takılan flanşların çevresine kanallar açılmış ve bu kanalların içerisine dikdörtgen kesitli kıvrılmış yaylar takılarak kavrama geliştirilmiştir. Yaylar, kaliteli yay çeliklerinden yapılır. Darbeli çalışmalarda emniyetle kullanılırlar.

3-d Voith – Mourer kavraması:
kavrama tipleri voith mourer kavraması

kavramaların çeşitleri – Voith mourer kavrama

Şekilde görülen (1) ve (2) numaralı flanşların içerisine kıvrılmış (3) numaralı yayların dizilmesi ile oluşturulur. 2-3 mm boyuna oynamaya, l°-2° de açısal oynama ve hareketlere kadar elverişli çalışırlar.

3-e. Serbest elastik ara parçalı kavrama:
kavrama tipleri serbest elastik ara parçalı kavrama

kavramaların çeşitleri serbest elastik ara parçalı kavrama

Şekilde görülen (1) ve (2) numaralı flanşların arasına elastikiyet sağlayan (3) numaralı kauçuk, lastik gibi parçalar yerleştirilerek yapı lan bu kavramada elastik parçalar çıkıntı veya pim vasıtası ile tutulur.

4- Çözülebilir kavrama çeşitleri 

4-a. Lamelli kavrama:

makine elemanları kavramalar lamelli

Çok sayıda sürtünme yüzeyi oluşturarak elde edilen kavrama türüdür. Çok sayıda sürtünme yüzeyi, (lameller) sürtünme kuvvetini artırmak içindir. Merkezleme güçlüğü çekilen yerlerde elektromanyetik kavramalarla beraber kullanılarak iyi sonuç verir.

4-b. Hidrolik lamelli kavrama:

Basınçlı yağ ile kumanda edilen bu kavramaların geniş kullanma alanı vardır. Şekilde görülen dört yönlü valf (4) ile (a) borusuna basınçlı yağ verildiğinde, (b) borusundaki yağ tankına (d) borusundan geri döner. Böylece silindirin (aı) boşluğuna basınçlı yağ dolarken (bı) boşluğundaki yağ boşalır. Neticede kavramanın biri kapanırken biri açılır. Basınçlı yağ (b) borusundan gönderilirse yukarıda anlatılanın tersi olur. Açılıp kapanma neticesinde kavrama olayı meydana gelir.

4-c. Sürtünmeli kavrama:

kavramaların çeşitleri sürtünmeli kavrama kavramaların çeşitleri – sürtünmeli kavramaMil uçlarına takılan sürtünme yüzeyli disk biçimindeki parçalarla, sürtünme kuvveti oluşturarak birleşmeyi sağlayan, hareketi diğer mile ileten kavrama şeklidir.

Çeviren mildeki disk, diğer mildeki disk’e bastırıldığında, yüzey lerine sürtünmesi ile hareket iletimi sağlanmış olur. Sürtünmeli kavramalar için kullanılan sürtünme malzemeleri için Bknz : Kavramalarda kullanılan sürtünme malzemeleri

4-d Tırnaklı kavrama:

kavrama çeşitleri tırnaklı kavrama kavramaların çeşitleri- tırnaklı kavramalarTırnak biçimindeki flanşlar, mil uçlarına takılarak bir milden diğer mile hareket iletilmiş olur. (1) numaralı kol ok yönünde bastırıldığında kavrama sağlanmış olur. Aksi yönde çekildiğinde kavrama birbirinden ayrılır.

4-e Pnomatik kavrama:

Hava ile kumanda edilen kavrama türüdür. Milin ortasındaki delikten gelen basınçlı hava (a) parçasını lamellere doğru bastırarak kavrama gerçekleşmiş olur. Hava boşaltılınca (a) parçasındaki yaylı civatalar kavramayı çözerek (a) parçasını yerine getirir ve kavrama nakli durdurulmuş olur.

4-f. Pnomatik sürtünmeli kavrama:

Hava ile kumanda edilen bu kavramada, milin ortasındaki delik ten gelen basınçlı hava (5) nolu borudan girerek (3) nolu hava yastı ğını şişirerek (1) nolu tambura bastırır. Böylelikle diğer mile hareket iletilmiş olur. Şekil: 4.64

4-g. Hidrodinamik kavrama :

kavrama çeşitleri hidrodinamik kavrama

Barajlardaki su türbinlerinde, gemilerde, taşıt motoru vites kutu larında. .. vs. geniş kullanma alanı olan bu tip kavramalar, hidrolik prensiplerle  çalışmaktadır. Taşıt motorlarında başlıca mahzur olan “çevirme momenti iletilemeyen ölü nokta” nın rahat atlatılmasına büyük yardımcıdırlar.

Türbinli kavrama da denilen bu kavramaların üstün yönleri vardır.

1. Tatlı ve vuruntusuz çalışır.
2. Düzgün hızlanır.
3. Fazla yüklemeye karşı dayanıklıdır.
4. Uzun ömürlüdür.
5. İş mili dursa bile, motor çalışmaya devam eder.

kavramalar nerelerde kullanılır hidrodinamik kavrama

 

1. Döndüren mil 2. Pompa 3. Türbin çarkı 4. Yağ miktarı ayarı 5. Yağın türbine girişi 6. Oynak kavrama 7. Döndürülen mil 8. Yağ soğutucu 9. Pompa 10. Depo 11. Depoya yağın dönüşü.

 4-h. Otomatik kavrama :

Kumanda edilmeden kendi kendilerine kavrama yapan ve çözülebilen kavrama çeşididir. Mil dönerken santrüfüj kuvvetin etkisiyle çeviren  mildeki yaylı balatalar, hız yükselince açılarak karşı  mildeki iç çeperlere sürtünerek hareket diğer mile iletilmiş olur.

Otomatik emniyet kavramaları da denilen bu kavrama sisteminde taşıtlarda fren yapma ile yaylı balatalar açılarak tekerleklere sürtünerek fren yapılmış olur.

4-i. Elektromanyetik kavrama:

Kavrama yaptırılacak iki parça arasında elektrik akımıyla magnetik bir alan oluşturarak açılıp kapatılan kavramalardır. Uzaktan kumanda edilebilirler. Çok çabuk açılıp kapatılması gereken yerlerde sık kullanılır, (haddeler, saç makaslan, vinç, pres, vargel; asansörlerde, otomatik çalışan tezgahlarda) Akım sarfiyatı azdır.

 

MAKİNE TEKNOLOJİSİ İLGİLİ KONULAR

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ

*